Baishèc eth governador era pèrga, e, entretant, eth vielh dera cana dèc era cana ar aute vielh, que l’ac tenguesse en tot que hège eth jurament, coma se l’embracèsse[1] fòrça e dempús metec era man ena crotz dera pèrga en tot díder qu’ère vertat que li auien deishat aqueri dètz escuts que se li demanauen, però qu’eth les auie tornat dera sua man ara d’eth, e que per non quèir en aquerò[2] les ac tornaue a demanar per moments. Veiguent açò eth gran governador preguntèc ar acreedor qué responie a lo que didie eth sòn contrari, e didec que sense dobte eth sòn deutor deuie de díder era vertat, pr’amor que l’auie per òme de ben e bon cristian, e qu’a eth se li deuie d’auer desbrembat eth com e eth quan les ac auie tornat e que d’aquiu endeuant jamès li demanarie arren. Tornèc a préner era cana eth deutor e, en tot baishar eth cap, se’n gessec deth jutjat. Açò vist Sancho, e que sense mès se n’anaue, e en tot veir tanben era paciéncia deth demandant, inclinèc eth cap sus eth piech e en tot meter-se eth dit indèx dera man dreta sus es celhes e es nassi, estiguec pensatiu un petit espaci, e dempús lheuèc eth cap e manèc que cridèssen ath vielh dera cana, que ja se n’auie anat. Le portèren e en veir-lo Sancho le diguec:
‒ Datz-me, bon òme, aquera cana que me la cau.
‒ De bona gana ‒contestèc eth vielh‒: aciu que l’auetz, senhor.
E l’ac metec ena man. La prenec Sancho e en tot dar-l’ac ar aute vielh, le diguec:
‒ Anatz damb Dieu, que ja vatz pagat.
‒ Jo, senhor? ‒contestèc eth vielh‒. Dilhèu vau agueta mala cana dètz escuts d’aur?
‒ Òc ‒diguec eth governador‒, e se non, jo sò eth major pèc deth mon. E ara se veirà se jo è engenh entà governar tot un regne.
E manec qu’aquiu, ath deuant de toti, se trinquèsse e daurisse era cana. Se hec atau, e en sòn còr i trapèren dètz escuts d’aur. Quedèren toti admirats e considerèren ath son governador coma un nau Salomon.
Li preguntèren d’a on auie aprés qu’en aquera mala cana i èren aqueri dètz escuts, e contestèc que d’auer-li vist dar eth vielh que juraue ath sòn contrari aquera cana en tot que hège eth jurament, e jurar que les ac auie dat reau e vertadèrament, e qu’en acabar de jurar li tornèc a demanar era cana, le venguec entara imaginacion que laguens sòn i ère era paga de lo que demanauen, d’a on podie deduïr qu’es que govèrnen encara que siguen pècs, dilhèu les encamine Dieu enes sòns judicis; e mès, qu’eth auie escotat explicar un aute cas coma aqueth ath capelhan deth sòn pòble[3], e qu’auie ua memòria tan grana que, en non desbrembar-se-li tot aquerò de que volie brembar-se, non i auie ua memòria atau en tota era isla.
Finalament, eth vielh corrut e eth pagat, se n’anèren e es presents quedèren admirats, e eth qu’escriuie es paraules, hèts e moviments de Sancho non acabaue de determinar-se se l’aurie e le meterie coma pèc o coma discrèt.
Dempús, acabat aguest plaidejament, entrèc en jutjat ua hemna agarrada fortament per un òme vestit de ramadèr ric, que venguie en tot cridar, e en tot díder:
‒ Justícia, senhor governador, justícia, e se non la tròbi ena tèrra l’anarè a cercar en Cèu! Senhor governador dera mia anma, aguest mal òme m’a pres ena mitat d’aqueth camp e s’a aprofitat deth mèn còs coma se siguesse un drap mau lauat, e, malastrosa de jo! Se m’a emportat lo qu’auia jo sauvat hè mès de vint-e-tres ans, en tot defenec de mòros e cristians, de naturaus e estrangèrs, e jo tostemp dura coma un casse, conservant-me sancera coma era salimana[4] en huec, o coma era lan entre es arrominguères, entà qu’aguest bon òme arribèsse ara damb es sues mans límpies a heregar-me per tot.
‒ Aquerò, encara ei per verificar, s’a o non es mans límpies aguest galant ‒didec Sancho.
E tornant-se entar òme, le didec que diguie e responie ara querelha d’aquera hemna; e eth tot trebolós, responec:
‒ Senhors, jo sò un praube ramadèr de ramats de pòrcs, e aguest maitin gessia d’aguest lòc de véner, damb perdon sigue dit, quate pòrcs que se me’n portèren en tributs e estrees pòc mens que lo qu’eri valien. Me’n tornaua entath mèn vilatjòt, me tròbè en camin ad aguesta bona hemna, e eth Diable, que tot ac perturbe e tot ac hè còder, hec que joguèssem amassa; li paguè lo sufisent, e era maucontenta, m’agarrèc e non m’a deishat enquia portar-me ad aguest lòc. Ditz que la forcè, e mentís, entath jurament que hèsqui o pensi hèr; e aguesta ei tota era vertat, sense faltar-ne ne un shinhau.
Alavetz eth governador li demanèc se portaue damb eth bèth dinèr en plata; eth didec qu’ath torn de vint ducats portaue en sòn sen, en ua bossa de cuer. Li manèc de trèir-la e de entregar-l’ac talament coma ère ara querelhanta; eth ac hec tremolant, la prenguec era hemna e en tot hèr mil reveréncies exagerades a toti e en tot pregar a Dieu pera vida e salut deth senhor governador qu’atau guardaue pes orfanèles qu’an besonh e puncèles, e damb açò se’n gessec deth jutjat en tot portar era bossa estacada entre es dues mans, tot e que prumèr guardèc s’ère de plata era moneda que portaue laguens.
Jusèp Loís Sans Socasau
Membre de l'Institut d'Estudis Aranesi
---------------------------------------------------------------------------------
1] Shordèsse.
[2] Per non dar-se’n compde.
[3] Ère un conde popular.
[4] Se creiguie que resistie eth huec.
