De coma eth gran Sancho Pancha cuelhec possession dera isla, e dera manèra que comencèc a governar
Traduccion d'Antòni Nogués e Jusèp Loís Sans
Ò perpetuau descurbidor des antipòdes[1], halha[2] deth mon, uelh deth cèu, doç botjament des cantimplores[3]. Timbrio[4] aciu, Febo aquiu, lançador aciu, mètge aquiu, pair dera poesia, inventor dera musica: tu que tostemp gesses, e, encara qu’ac semble, jamès t’acògues! A tu digui, ò solei, que damb era tua ajuda er òme engendre ar òme! a tu te digui que me favorisques, e qu’alugues era escurina deth mèn engenh, entà que posca hèr córrer pes sòns punts[5] ena narracion deth govèrn deth gran Sancho Pancha; que sense tu, jo me senti tèbe, aclapat e confús.
Digui, donc, que damb tot eth sòn acompanhament arribèc Sancho en un lòc d’enquia uns mil vesins, qu’èren des milhors qu’auie eth Duc. Li heren veir que se cridaue era isla Baratària, ja sigue perque eth lòc se cridaue Baratàrio, ja per aquerò dera forma barata que se l’auie autrejat eth govèrn. Quan arribèc enes pòrtes dera vila, qu’ère encerclada, gessec eth regiment deth pòble a receber-lo; sonèren es campanes, e toti es vesins balhèren mòstres d’alegria, e damb molta pompa l’amièren ena glèisa màger entà dar gràcies a Dieu, e dempús, damb quauques ridicules ceremònies, l’autregeren es claus deth pòble e l’acceptèren coma perpetuau governador dera isla Baratària.
Eth vestit, es barbes, era grossor e petitesa deth nau governador tenguie admirada a tota era gent que non sabie eth quid[6] deth conde, e tanben a toti aqueri qu’ac sabien, qu’èren molti. Fin finau, en trèir-lo dera glèisa, li portèren era cagira deth jutjat e lo heren sèir en era. E eth majordòm deth Duc li didec:
- Qu’ei costum ancian d’aguesta isla, senhor governador, qu’aqueth que ven a cuélher possession d’aguesta famosa isla ei obligat a respóner a ua pregunta que se li hesse, que sigue un shinhau complicada e dificila, que dera sua responsa eth pòble cuelh e tòque eth pos der engenh deth sòn nau governador; e atau, o s’alègre o s’entristís damb era sua arribada.
Mentre eth majordòm li didie aquerò a Sancho, eth ère en tot guardar ues granes e moltes letres qu’èren escrites ena paret deth deuant dera sua cagira; e, coma qu’eth non sabie liéger, preguntèc ce qué èren aqueres pintures que i auie en aquera paret. Li responeren:
- Senhor, aquiu ei escrit e anotat eth dia que vòsta mercè cuelhec possession dera isla, e ditz er epitafi[7]: Aué, a tanti de tau mes e de tau an, cuelhec possession d’aguesta isla eth senhor dòn Sancho Pancha, que la gaudisque molti ans.
- E a qui criden dòn Sancho Pancha? ‒preguntèc Sancho.
- A vòsta senhoria ‒responec eth majordòm‒, donques qu’en aguesta isla non a entrat cap aute Pancha senon eth qu’ei seigut en aguesta cagira.
- Donques, avertitz, frair ‒didec Sancho‒ que jo non è “dòn”, ne en tot eth mèn linhatge n’i a auut: que me criden Sancho Pancha a seques, e Sancho se cridèc eth mèn pair, e Sancho eth mèn pairin, e toti sigueren Pancha, sense híger ne “dòns” ne “dònes”; e jo pensi qu’en aguesta isla i deu auer mès “dòns” que pèires; mès qu’ei pro: Dieu me compren, e poirà èster, que s’eth govèrn dure quate dies, jo sarclarè aguesti “dòns”, que, ara gent les deuen emmaliciar coma es mosquits. Passe entà deuant damb era pregunta senhor majordòm, que jo responerè çò milhor que sàpia, autant s’entristís coma se non entristís ath pòble.
En aqueth moment entrèren en jutjat dus òmes vielhs; un portaue ua cana longa e gròssa, e eth qu’anaue sense cana didec:
- Senhor, ad aguest bon òme li deishè hè dies, dètz escuts d’aur en aur[8], per hèr-li plaser e bona òbra, damb condicion de que me les tornèsse quan les ac demanèssa. Passèren molti dies sense demanar-les-ac, per non meter-le en major besonh de tornar-me-les qu’eth qu’auie quan les ac deishè: mès per semblar-me que se’n desbrembaue en pagament les ac è demanat un e molti viatge, e non sonque non me les torne, però me les nègue e ditz que jamès es dètz escuts li deishè, e que se les ac deishè, que ja me les a tornat. Jo non è testimòni ne deth prèstec ne deth retorn, pr’amor que non me les a tornat. Voleria que vòsta mercè li prenesse jurament, e se jurèsse que me les a tornat jo les ac perdoni aciu e deuant de Dieu.
‒ Qué didetz vos ad açò, bon vielh dera cana? ‒didec Sancho.
Ad açò eth vielh didec:
‒ Jo, senhor, coheissi que me les deishec; e baishe vòsta mercè aquera pèrga[9], e donques qu’eth ac dèishe en mèn jurament, jo jurarè que les ac è tornat e pagat de forma reau e vertadèra.
Jusèp Loís Sans Socasau
Membre de l'Institut d'Estudis Aranesi
[1] Der aute costat deth mon.
[2] Lum.
[3] Pr’amor qu’era caloreta deth solei provòque eth botjament des cantimplores entà heredear-les
[4] Dera ciutat de Timbra, ciutat apròp de Tròia. En bastiment des sues muralhes i participèc Neptun.
[5] Degudament, en tot respectar er orde.
[6] Era intriga.
[7] Inscripcion.
[8] Aur per valor de dètz escuts.
[9] Era vara de jutge, qu’auie ua crotz, ena part de naut, sus era que juraue.
